Üsküdar Üniversitesi tarafından düzenlenen “Toplum İçin Bilim Eğitim Seminerleri” kapsamında Üsküdar Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Psikoloji Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Tayfun Doğan iştirakçilerle buluştu.
“İnsan Bağlantılarının Nörobilimi: Toplumsal Beyin” başlıklı seminerde konuşan Prof. Dr. Tayfun Doğan, insanın en temel özelliğinin toplumsal bir canlı olması olduğunu vurguladı.
Konuşmasında uzun yıllardır olumlu psikoloji alanında memnunluk, umut ve uygun oluş üzerine çalışmalar yürüttüğünü belirten Prof. Dr. Tayfun Doğan, son periyotta insan ilgileri ve toplumsal zekâ bahislerine tekrar ağırlaştığını söyledi.
Prof. Dr. Tayfun Doğan, “İnsanı tek bir sıfatla tanımlayacak olsak, en hakikat tabir ‘sosyal bir canlı’ olur. Hakikaten beynimiz buna nazaran şekillenmiş durumda. Doğduğumuz andan hayatımızın sonuna kadar bizi arayan, merak eden, inançta hissettiren ve önemseyen insanlara gereksinim duyarız. İnsan münasebetleri bizim doğal ömür alanımızdır” dedi.
Eş zamanlılık bağları güçlendiriyor
Seminerde bilhassa eş zamanlılık, ahenk ve senkronizasyon kavramları üzerinde duran Prof. Dr. Doğan, iki ya da daha fazla kişinin birlikte hareket etmesinin beyin üzerinde güçlü tesirler oluşturduğunu tabir etti.
Prof. Dr. Doğan, “Birlikte nefes alıp vermek, jest ve mimiklerin benzemesi, konuşma ritimlerinin ve hatta kalp atışlarının birbirine yaklaşması şahıslar ortasında güçlü bir bağ oluşturur. Bu durum, adeta iki insanın birbirine bağlanması üzeredir. Beyin de bu bağı ödüllendirir.” diye konuştu.
Bu ödül düzeneğinin temelinde oksitosin hormonu bulunduğunu anlatan Prof. Dr. Doğan, oksitosinin halk ortasında sevgi, bağlanma ve inanç hormonu olarak bilindiğini belirtti.
Prof. Dr. Doğan, “Eş zamanlılık sağlandığında oksitosin salgılanır. Oksitosin de gerilim hormonu olarak bilinen kortizolün salınımını azaltır. Böylelikle gerilim düşer, inanç artar, çatışmalar azalır. Eşler ortasındaki tartışmaların, çocuklar ortasındaki arbedelerin azalmasında da bu sistem değerli rol oynar.” tabirlerini kullandı.
Sarılmak, birlikte yürümek, müzik söylemek bile etkili
Oksitosin salgısını artırmanın gündelik ömürde epey kolay yolları olduğunu belirten Prof. Dr. Doğan, birlikte yapılan aktifliklerin bağlantıları güçlendirdiğini söyledi.
“Beraber yemek yapmak, birlikte müzik söylemek, ritmik hareketler yapmak, dans etmek, birebir tempoda yürümek, hatta uzun mühlet sarılmak bile oksitosin salgısını artırır.” diyen Prof. Dr. Doğan, özellikle 20 saniyeyi aşan sarılmaların şahıslar üzerinde rahatlatıcı tesirler oluşturduğunu vurguladı.
Prof. Dr. Doğan, toplu ibadetlerin, iftar sofralarının, birlikte sinema ya da maç izlemenin de birebir mekanizmayı desteklediğini belirterek, “İnsanlar ortak bir ritimde buluştuğunda ruhsal olarak birbirlerine daha çok bağlanıyorlar.” dedi.
Oksitosin beynin alarm sistemini sakinleştiriyor
Seminerde beynin işleyişine ait nörobilimsel açıklamalarda da bulunan Prof. Dr. Doğan, oksitosinin beynin hipotalamus bölgesinde salgılandığını ve direkt amigdala üzerinde tesirli olduğunu söyledi.
Amigdalanın beynin erken ikaz ve alarm sistemi olduğunu söz eden Prof. Dr. Doğan, “Amigdala tehlike sezdiğinde bizi kaygılandırır ve gerilim hormonlarını harekete geçirir. Lakin oksitosin amigdalaya ‘her şey yolunda, güvendesin’ bildirisi verir. Böylelikle korku ve gerilim daha ortaya çıkmadan önlenmiş olur.” diye konuştu.
İş görüşmelerinden aile bağlarına kadar etkili
Eş zamanlılığın yalnızca aile münasebetlerinde değil, iş ve eğitim hayatında da kıymetli sonuçlar doğurduğunu belirten Prof. Dr. Doğan, özellikle vücut lisanı ahenginin şahıslar ortasındaki inancı artırdığını tabir etti.
“İş görüşmelerinde, öğretmen-öğrenci bağında, terapist-danışan bağlantısında senkronizasyon çok değerlidir. Karşı tarafla uyumlu vücut lisanı geliştirmek kabul görme ihtimalini artırır.” diyen Prof. Dr. Doğan, terapi süreçlerinde muvaffakiyetin en değerli ögelerinden birinin danışanla kurulan ahenk olduğunu söyledi.
Öğrenmeyi de güçlendiriyor
Öğretmen ve öğrenci ortasındaki ahengin öğrenme üzerinde direkt tesirli olduğunu tabir eden Prof. Dr. Doğan, sevilen öğretmenlerin derslerinin daha verimli geçmesinin temel nedenlerinden birinin bu olduğunu belirtti.
Prof. Dr. Doğan, “Öğretmen ile sınıf ortasında ahenk sağlandığında öğrenciler dersi daha âlâ kavrıyor. Aslında hepimizin hayatında sevdiği bir öğretmenin dersini daha güzel anladığı periyotlar olmuştur. Bunun altında yatan neden senkronizasyondur.” sözünde bulundu.
Yalnızlık tabiatımıza uygun değil
İnsanın toplumsal bir varlık olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Doğan, yalnızlığın biyolojik seviyede önemli sonuçlar doğurduğunu belirtti ve “Yalnızlık tabiatımıza uygun değil. Pekala ne yapıyor yalnızlık? Neden bizi gerilime sokuyor? Bu hususta yapılan araştırmalar var. Cacioppo’nun çalışmasında iştirakçilere gün içinde yalnızlık seviyelerini ve fizyolojik reaksiyonlarını ölçmeleri istendi. Sonuçta şunu gördük: Yalnızlık hisseden beşerler, adeta fizikî bir atağa uğramış üzere kortizol salgılıyor.” formunda konuştu.
Yalnızlığın bedende “savaş ya da kaç” reaksiyonunu tetiklediğini tabir eden Prof. Dr. Doğan, bunun bağışıklık sistemi ve uyku üzerinde olumsuz tesirler oluşturduğunu söyledi. Prof. Dr. Doğan, “Yalnızlık durumunda bedenimiz alarm moduna geçiyor. Kortizol yükseliyor. Bu da bağışıklık sistemimizi zayıflatıyor, uyku sistemimizi bozuyor. Gece uyanmalarının değerli nedenlerinden biri de yüksek gerilim hormonudur. Beyin daima tehlike varmış üzere çalışır.” dedi.
Sosyal bağ kimyasal bir ilaçtır
Seminerde hayvan deneylerinden örnekler de paylaşan Prof. Dr. Tayfun Doğan, “Felç edilen fareler üzerinde yapılan deneylerde, toplumsal ortamda bulunan farelerin çok daha süratli güzelleştiği görülüyor. İzole edilen farelerde ise güzelleşme neredeyse yok. Bunun nedeni oksitosin hormonu. Toplumsal bağ aslında kimyasal bir ilaçtır.” diye konuştu.
Yapay oksitosin verilmesi durumunda bile güzelleşmenin hızlandığını belirten Prof. Dr. Doğan, ancak bunun doğal yollarla sağlanması gerektiğini vurguladı ve “Buradan ‘gidip oksitosin alın’ sonucu çıkarmıyoruz. Oksitosini doğal yollarla artırmalıyız. Sarılmak, birlikte yemek yemek, yürüyüş yapmak, müzik söylemek… Bunların hepsi oksitosin salgılatır.” tabirinde bulundu.
Bağımlılık, eksik toplumsal bağın telafisidir
“Bağımlılık toplumsal bağlardan almamız gereken kimyasalları alamadığımızda bunları yapay yollarla telafi etme uğraşıdır.” diyen Prof. Dr. Doğan, bu durumun sırf husus bağımlılığıyla hudutlu olmadığını belirterek, şunları söyledi:
“Yeterli toplumsal bağ kuramayan bireyler bu eksikliği yemekle, internetle, kumarla ya da diğer bağımlılıklarla doldurmaya çalışır. Yalnızlık acı vericidir ve bu acıyı azaltmak için beşerler farklı yollar arar.”
Yalnızlık bir ihtar sinyali
Yalnızlığın evrimsel bir manası olduğunu tabir eden Prof. Dr. Doğan, “Eğer yalnızlık keyifli bir şey olsaydı insan tipi yok olurdu. Yalnızlık bize ‘git ve sosyalleş’ iletisi verir. Tıpkı açlık gibi… Açlık nasıl bize ‘yemek bul’ diyorsa, yalnızlık da ‘insan bul’ der.” halinde konuştu.
Modern kent ömrü ‘insanat bahçesi’ne dönüşüyor
Modern hayatın yalnızlığı artırdığına dikkat çeken Prof. Dr. Doğan, “Apartman hayatı, yalnız bireyler… Aslında hepimiz izole fareler üzereyiz. Depresyon, bağımlılık, çok yeme davranışları bu yüzden artıyor. Desmond Morris çağdaş kentler için ‘insanat bahçesi’ sözünü kullanıyor. Hayvanat bahçesi hayvanların tabiatına uygun değilse, bu hayat da insanın tabiatına uygun değil.” dedi.
Sosyalleşme beyni fizikî olarak değiştiriyor
Sosyal etkileşimin beyin yapısı üzerindeki tesirlerine de değinen Prof. Dr. Doğan, bilimsel bulguları şöyle aktardı:
“Sosyal ortamda yaşayan bireylerin beyin kabuğu daha kalın oluyor. BDNF dediğimiz, beynin gelişimi için çok kıymetli olan husus artıyor. Nöronlar ortası ilişkiler güçleniyor. Yani toplumsallaşmak yalnızca ruhsal değil, fizyolojik olarak da beyni geliştiriyor.”
Prof. Dr. Tayfun Doğan, uzun yıllara yayılan bilimsel araştırmaların insan bağlantılarının hayat kalitesi üzerindeki belirleyici rolünü ortaya koyduğunu söyledi.
İnsan bağlantılarının sıhhat ve memnunluk üzerindeki tesirleri neler?
Konuşmasında dünyaca ünlü Harvard çalışmasına dikkat çeken Prof. Dr. Doğan, insan alakalarının sıhhat ve memnunluk üzerindeki tesirini şu sözlerle anlattı:
“Meşhur bir araştırma var. Medyada ekseriyetle Harvard memnunluk araştırması diye geçer fakat asıl ismi Harvard Yetişkin Gelişimi Araştırması. 1938’de başlıyor ve bugün 88 yılı geride bıraktı. İştirakçilerin her yıl kan bedellerine bakılıyor, beyin görüntülemeleri yapılıyor, ruhsal testler uygulanıyor, birebir görüşmeler gerçekleştiriliyor. Meslek, para, statü üzere birçok değişken inceleniyor. Fakat sonuç çok net: Memnunluk ve sıhhatte bir numaralı faktör insan bağları.”
İyi bağlantıların ömür müddeti ve hastalıklar üzerindeki tesirine de değinen Prof. Dr. Doğan, “İnsan ilgileri güzelse, kişi memnuniyeti yüksekse, yalnızlık azsa; daha az Alzheimer görülüyor, daha sağlıklı ve daha uzun yaşanıyor. Lakin yalnızlık varsa erken mevt, kalp krizi ve demans üzere hastalıklar daha sık görülüyor. O yüzden âlâ hayat, uygun bağlarla inşa edilir.” dedi.
Yalnızlık erken vefat riskini artırıyor
Yalnızlığın sıhhat üzerindeki tesirlerine ait geniş çaplı araştırmalara da değinen Prof. Dr. Doğan, “3 milyon kişi üzerinde yapılan meta-analizler, kronik yalnızlığın erken vefat riskini yüzde 20-30 artırdığını gösteriyor. Ayrıyeten demans ve kalp hastalıkları riskini de yükseltiyor. Hatta kronik yalnızlık, günde 15 sigara içmek kadar ziyanlı.” sözünde bulundu.
Kötü alaka, yalnızlıktan daha ziyanlı olabilir
Sağlıklı ilgilerin ehemmiyetine vurgu yapan Prof. Dr. Doğan, her toplumsal bağın olumlu olmadığını belirterek, “Yalnız kalmamak ismine her münasebete tutunmak hakikat değil. Hayatımıza giren insanlara şu soruyu sormalıyız: ‘Bana yalnızlıktan daha mı güzel geleceksin, yoksa yalnızlığın hoşluğunu mi hatırlatacaksın?’ Zira berbat bağlar bazen yalnızlıktan daha fazla ziyan verir.” diye konuştu.
Ayrılık acısının biyolojik temeli var
İnsanların sevdiklerinden ayrıldıklarında yaşadıkları duygusal acının biyolojik bir karşılığı olduğunu belirten Prof. Dr. Doğan, “Sevdiğimiz bireylerle birlikteyken beynimiz makul kimyasallara alışır. Ayrılık, kayıp ya da uzaklaşma durumunda bu kimyasallar kesilir ve bir çeşit mahrumluk yaşarız. Bu yüzden acı çekeriz. Vakitle beyin bu durumu kabullenir ve düzgünleşme başlar.” tabirinde bulundu.
Besleyici bağlantı oksitosin üretir, zehirleyici bağ gerilim artırır
Seminerde “besleyici” ve “zehirleyici” bağ kavramlarına da değinen Prof. Dr. Doğan, “Doğuştan bir bağ üslubumuz yoktur. Sonradan öğreniriz. Besleyici ilgiler; saygılı, samimi, destekleyici ve karşı tarafın bedelli hissetmesini sağlayan münasebetlerdir. Bu üslup alakalar oksitosin üretir. Zehirleyici münasebetler ise eleştiren, küçümseyen, öfke yüklü ve karşı tarafın özsaygısını zedeleyen bağlardır. Bunlar da kortizol üretir.” dedi.
Sosyal takviye güzelleşmeyi hızlandırıyor
Sosyal bağların fizikî sıhhat üzerindeki tesirine de dikkat çeken Prof. Dr. Doğan, “Oksitosin salgılandığında hücresel tamirat artar, doğal ağrı kesici tesir oluşur. Ameliyat sonrası yanında dayanak olan bireyler varsa güzelleşmenin daha süratli olması tesadüf değildir. Toplumsal takviye bir şifadır.” halinde konuştu.
Günde en az üç sefer sarılın
Günlük ömürde uygulanabilecek kolay teklifler de paylaşan Prof. Dr. Doğan, özellikle fizikî temas ve irtibatın ehemmiyetine dikkat çekti ve “Minimum 20 saniyelik sarılmalar oksitosin salgılar. Günde en az üç defa sarılın. Göz teması kurun, yemek masasında telefonu bırakın, birlikte vakit geçirin. Küçük yeterlilikler bile büyük tesirler oluşturur. Yeterlilik yapan kişi, yeterlilik görenden daha memnun olur. Zira en büyük çıkarı o elde eder. Küçük bir yardım, kısa bir sohbet bile insanın oksitosin seviyesini artırır.” dedi.
Sosyalleşmek yaşlanmayı geciktiriyor
Sosyalleşmenin biyolojik tesirlerine de değinen Prof. Dr. Doğan, hücre yaşlanmasıyla ilgili kıymetli bir noktaya dikkat çekti ve “Telomer dediğimiz yapılar hücrelerin yaşlanmasını belirler. Toplumsallaşma bu yapıların kısalmasını yavaşlatır. Yani toplumsal alakalar daha uzun ve sağlıklı hayat sağlar.” diye konuştu.
Konuşmasında iştirakçilere davette bulunan Prof. Dr. Doğan, “Kalbinizi ısıtın. Size düzgün gelen şeyleri hayatınıza dahil edin. Derin bağlar kurun, güzellik yapın, sevdiklerinizi arayın. Her insan günde en az bir kere ‘iyi ki varsın’ kelamını duymalı. Şayet bunu duymuyorsanız, siz diğerlerine söyleyin.” sözünde bulundu.
Seminerin sonunda iştirakçilerin sorularını yanıtlayan Prof. Dr. Doğan, insanın toplumsal bir varlık olduğunu hatırlatarak, “Birbirimize muhtaçlığımız var. Bu bir lüks değil, temel bir gereksinim.” halinde kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
Kaynak: Beyaz Haber Ajansı
